Darbuka nedir?

Türk musikisinde usul tutmaya yarayan bir alettir. İki tarafı da açık bir çömleğin bir tarafına deri kaplayarak yapılır. Parmaklarla vurularak çalınır. Çömlekten yapılanlarına bugün «dümbelek» denmektedir, darbuka sözü ise tenekeden yapılanlar için kullanılıyor. Anadolu’da daha çok kadinlar tarafindan dügünlerde ve özellikle kendi aralarinda düzenledikleri eglencelerde kullandiklari ve halk arasinda ‘’dümbelek, dümbek, cümlek, küp’’ gibi adlarla çalinan sazlardan fazla farkli olmayip , sadece gövde kismi agaç ve ya metalden yapilip derisi ise vidalar yardimi ile gerdirilen bir vurgulu sazdir.

Daha ziyade oyun havalarinda çalinir. Türk sanat ve Türk halk müziginde çalinmaktadir. Dümbelekte oldugu gibi parmak uçlariyla diz üzerinde vurularak çalinir. Milattan önceki dönemde günümüz darbukasına benzer çalgılar, çeşitli biçim ve büyüklüklerde Anadolu, Mezopotamya ve Orta Asya uygarlıklarında kullanılmışlardır. Daha sonra ki süreçler içinde değişip gelişerek yine aynı coğrafyalar içinde kullanılmıştır. Bu çalgı zaman içinde ve bölgelere göre farklı isimler ile anılmıştır. Bunlar arasında “dümbek, dümbelek, deplek, deblek, dönbek, tömbek, darbeki,debulak” gibi isimleri sıralayabiliriz.

darbuka

Önceleri pişmiş toprak kullanılarak üretilen bu vurmalı çalgı, giderek sırsız toprağın yanı sıra bakır, aliminyum, çeşitli metal alaşımlar, alçı, porselen, ağaç ve cam elyaf v.b. gibi malzemeler kullanılarak da yapılmıştır. Genellikle bir tarafı geniş, diğer tarafı dar bir boru görünümündeki çalgıda, hayvan derisi ve son zamanlarda ise çoğunlukla sentetik deri kullanılmaktadır. Deri bir kasnağa gerilir ve vidalar yardımıyla gerdirilerek ton sağlanır. Bu çalgının gövdesi üzerine, çeşitli yöre ve kültürel yapıya uygun süslemeler de yapılmış ve günümüzde de devam etmektedir.

Çalması kolay olduğu gibi doğu bölgelerinde ve geleneklerine göre kişiler oynak şarkılar için darbuka kullanırlar. Ses tonu ile genelde yaygınlaşmamış kullanımı az olan çalgı aletlerindendir. Yüzyıllar öncesinde darbuka benzeri bir çok çalgılar kullanılmıştır. İnsanlar haberleşmek için darbuka benzeri aletlerle sesler çıkartarak birbirlerine mesaj göndermişlerdir. Ses tonları belli olduğundan dolayı tek başına kullanılmaz. Beraberinde bir kaç çalgının birlitke uyum içinde çalması sağlanabilmektedir.

Döküm darbuka

Adını hammadesinden alan döküm darbukanın gövdesi dökme demirden yapılmaktadır. Demir dışında kalan kısımlarda ise plastik veya sıcaklık farkına dayanabilen sentetik deri kullanılmaktadır. Döküm darbuka, çömlek darbukadan esinlenerek yapılmıştır ve belli standartlar dahilinde üretilmektedir. Boyu 44 cm, çember çapı 29 cm ve deri ölçüsü ise 22 cm’dir. Darbukanın akordu ise, çemberin etrafında ve birbilerine eşit uzaklıklarda bulunan vidalar yardımı ile yapılmaktadır. Kullanıldığı eserlerde tek usul sazı olarak yer alması ve solo olarak çalınmasından dolayı solo darbuka olarak da adlandırılmıştır.

Çömlek darbuka

Çömlek darbuka, günümüzde bazı standartlar doğrultusunda imal edilmektedir. Boyu 44 cm, çember çapı 29 cm ve deri ölçüsü ise 22 cm’dir. Adından da anlaşılabileceği gibi darbukanın gövdesi topraktan yapılmaktadır. Deri kısmında ise keçi, sığır veya balık dersi gibi doğal deriler kullanılmaktadır. Çömlek darbukanın kaynağı ise Mısır’dır. Kullanıldığı eserlerde tek usul sazı olarak yer alması ve solo olarak çalınmasından dolayı solo darbuka olarak da adlandırılmıştır. Çömlek darbuka, topraktan yapıldığından ve derisi de doğal deriler kullanılarak yapılmış olamasından dolayı elde edilen sesin doğal olmasını sağlar.

darbuka

Çömlek darbukada doğal deri kullanılmasının sonucunda nemli havadan ve sıcaklık farkından etkilenme miktarı oldukça yüksektir. Bu nedenle çömlek darbukanın akordu sık sık bozulmaktadır. Günümüzde bu soruna çözüm olması için bazı yöntemler geliştirilmiştir. Çömlek darbukanın içine monte edilen üçlü sacayağı ve bu sacayağının üzerine yerleştirilen duy sayesinde, darbuka içine bir ampül yerleştirilir. Bu ampül sayesinde darbukanın içerisi ve darbukanın derisi ısıtılarak darbuka içindeki nem sorunu giderilmiş olur. Böylece darbukanın akordu da korunmuş olur.

Bas döküm darbuka

Bas döküm darbukanın temelde döküm darbukadan farkı yoktur. Döküm darbukada kullanılan demir gövde ve sentetik deri bas döküm darbukada da kullanılmıştır. Fakat bas döküm darbuka ölçüleri itibariyle farklılık göstermektedir. Boyu 57 cm, çember çapı 35 cm ve deri ölçüsü ise 28,5 cm’dir. Bas döküm darbukanın sesi, bas çömlek darbukanın sesine nazaran metalimsi bir karakter taşımaktadır. Bas döküm darbuka; bendir, solo darbuka, tef gibi sazlardan meydana gelen usul gurubunda bulunabilir, usule de eşlik edebilir. Ritim kompozisyonlarında yer alabilir ve diğer vurmalı sazlar sololarını destekleyebilir. Deri seçiminde sentetik deri kullanılmasından dolayı bas döküm darbuka canlı performanslarda bas çömlek darbukaya nazaran daha çok tercih edilmektedir. Bunu nedeni ise sentetik derinin akord problemi yaratmamasıdır.

Bas çömlek darbuka

Çömlek darbukaya göre bas karakterli olan bir darbuka türüdür. Boyu 57 cm, çember çapı 35 cm ve deri ölçüsü ise 28 cm’dir. Ağırlığı ise altı kilogram ile sekiz kilogram arasında değişmektedir. Deri olarak doğal deriler kullanılmaktır. Bu deriler ise keçi derisi ve sığır derisi olmaktadır. Bas çömlek darbukanın baş bölümü ile kuyruk bölümünün ağırlıkları birbirine çok yakın olmalıdır. Bu ağırlık dengesi sağlanmadığı taktirde darbuka kucakta dengeli bir biçimde durmayacaktır.

Mısır kaynaklı olan bas çömlek darbuka, solo darbukanın sesine nazaran daha kalın bir tınıya sahiptir. Diğer vurmalı sazlarla birlikte çalınırken ritime derin ve güçlü bir ses katar. Çalınan ölçülerde görevi, ana usulü güçlü bir şekilde duyurmaktır. Bas çömlek darbuka toprak ve doğal deri gibi bileşenlerden oluştuğu için oldukça doğal bir sese sahiptir. Akordunun havadaki nemden etkilenmemesi için çömlek darbukalarda olduğu gibi içerisine lamba konularak ısıtılmaktadır.

Bakır darbuka

Bakır darbuka, gövdesi ile çemberinin değişik olmasıyla mısır kaynaklı darbukalardan ayrılmaktadır. Fakat mısır kaynaklı darbukalardan esinlenerek üretilmiştir. Hammadde olarak bakır dışında alaşımlı metaller de kullanılmakta olan bakır darbukanın çapı, genellikle 22 cm’dir. Deri bölümde keçi derisi ve oğlak derisi gibi doğal derilerin kullanılmasının yanında hava şartlarından etkilenmeyen sentetik deriler de kullanılmaktadır.

darbuka

Sol el kullanılarak fiske tekniği uygulanılarak çalınan bakır darbukanın baş bölümü ile kuyruk bölümü arasında ağırlık dengesi dikkate alınmadan üretilmektedir. Bunun nedeni ise, sol elin fiske tekniği ile çalarken bakır darbukaya hakim olması ve kucakta hareketli olmasını ya da düşmesini engellemesidir.

Sözlükte "darbuka" ne demek?

1. Toprak ya da madenden yapılan, silindir biçimindeki gövdesinin ortası boğumlu, bir ucuna deri gerilmiş bir tür dümbelekdarbuka

Darbuka kelimesinin ingilizcesi

[Goblet drum] n. tomtom, cylindrical drum beaten with the hands
Köken: Arapça